Transliteracja i transkrypcja

Na czym polega transliteracja, a na czym transkrypcja?

Transliteracja to odwzorowanie danego alfabetu za pomocą innego. Na przykład transliteracja słowa ещё ‘jeszcze’ składającego się w alfabecie rosyjskim z liter je, szcza i jo na alfabet łaciński pozwoli zapisać je jako eščë (wg GOST). Aby prawidłowo wymówić tak zapisane słowo niezbędna jest jednak znajomość zasad wymowy rosyjskiej. Nie jest za to konieczna znajomość żadnego innego języka.

Transliteracja na alfabet łaciński bywa również nazywana romanizacją lub (rzadziej) latynizacją.

Transkrypcja natomiast odwzorowuje wymowę za pomocą głosek innego języka. Przykładowe słowo ещё ‘jeszcze’ będzie miało w polskiej transkrypcji postać jeszczio, do jego przeczytania jest więc konieczna jedynie znajomość polskiego.

Jakie są różnice pomiędzy transliteracją a transkrypcją?

Transliteracja odbywa się pomiędzy alfabetami, transkrypcja - pomiędzy językami.

Transliteracja zachowuje pisownię, transkrypcja - wymowę.

Transliteracja zakłada znajomość języka źródłowego, transkrypcja - docelowego.

Czy istnieje jeden standard transliteracji?

Standardów transkrypcji może być co najmniej tyle, ile języków. Co do transliteracji to teoretycznie powinien wystarczyć jeden wspólny standard dla wszystkich użytkowników alfabetu łacińskiego.

W praktyce istnieją jednak 4 najczęściej spotykane sposoby transliteracji:

• GOST 16876–71:1983 (Gosudarstwiennyj Standard)
  Przyjęty przez samych zainteresowanych, zapis znaków diakrytycznych podobny do innych języków słowiańskich (š, č). Od 1987 jest to sposób transliteracji zalecany przez ONZ.
• ISO 9:1995 (International Organization for Standardization)
  Podobny do GOST, ale idący o krok dalej. Dwuznaki - šč, ju, ja - zostały zastąpione literami z circumfleksem («ptaszkiem»): ŝ, û, â.
• ALA-LC (American Library Association, Library of Congress)
  Opracowany dla celów indeksowania zbiorów Biblioteki Kongresu, której pomysły używane są obecnie w wielu innych bibliotekach na całym świecie. Jego zaletą jest uwzględnienie liter historycznych, a główną wadą - skomplikowany sposób zapisu (np. ts, iu i ia powinny być zapisywane z łukiem nad obiema literami).
• BGN/PCGN 1947 (United States Board on Geographic Names, Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use)
  Powstał, aby ujednolicić sposób zapisu rosyjskich nazw geograficznych w wydawnictwach anglojęzycznych i w zasadzie pokrywa się z transkrypcją angielską. Nie wykracza poza zakres 26 podstawowych liter łacińskich i z tego względu jest wygodny do szybkiego stosowania w zapisie komputerowym.

Piątym «standardem» z jakim można się spotkać chyba najczęściej, zwłaszcza w komunikacji potocznej, jest język Internetu. Opiera się on w zasadzie na transkrypcji angielskiej, przy czym litery rosyjskie, które mają swoje łacińskie odpowiedniki, są zapisywane z ich użyciem (czyli np. s jako c, ch jako x, itd.) W tym samym tekście te same znaki mogą być transliterowane różnie, zależnie od tego, który klawisz akurat był pod ręką - odczytywanie takiego tekstu wymaga więc pewnej wprawy.

• Alfabet rosyjski - transliteracja wg 4 standardów, transkrypcja na polski, angielski, niemiecki i francuski (PDF)

Autor: Piotr Szczepański